Studio Papaver

Tussentijds ontwaken

// Anne Seghers // Zineb Seghrouchni //

Tijdelijk gebruik als verknoping tussen lokale en bovenlokale urgenties


Het ontwerpend onderzoek Tussentijds Ontwaken stond in het teken van de ‘lege’ en onbestemde ruimtes die veelal rond grote ontwikkellocaties te vinden zijn. Studio Papaver onderzocht hoe de kracht van deze sluimerplekken via tijdelijk gebruik ingezet kan worden voor de ontwikkeling van de stad. Het project bestaat uit twee delen: een manifest dat ingaat op de benodigde mentaliteit voor het waarlijk gebruik van de tussentijd en een casus in de Tilburgse Spoorzone. De belangrijkste stelling is dat tijdelijk gebruik van tussentijdlocaties op twee schaalniveaus betekenis moet hebben. De tijdelijke ingreep moet zich wortelen in het lokale krachtenveld en de eigenheid van de plek, aanhakend op een lokale urgentie, maar tevens dienen de ingrepen gezamenlijk bij te dragen aan een bovenlokale urgentie, behoefte of probleem.

Met het manifest pleit Studio Papaver voor een waarlijk gebruik van de tussentijd vanuit een intens begrip van de stad. Tevens beargumenteert het document dat sluimerplekken de potentie hebben om op grotere schaal een bijdrage te kunnen leveren aan de stadsontwikkeling. Hiertoe is het nodig de aanwezigheid van dit soort tussentijdruimtes te beschouwen als een permanent verschuivend systeem is, dat eigen is aan het ‘stad zijn’. Het manifest benoemt zeven principes die de methodiek beschrijven om tot de gewenste tussentijdmentaliteit te komen. Deze principes vormen geen stappenplan dat je aan de hand meeneemt. Het is veel meer te lezen als een choreografie, waarvan de onderdelen innig met elkaar verweven zijn, parallel lopen en soms cyclisch van aard zijn. Als een aanpak waarbij voortschrijdend inzicht kan leiden tot een herziening van eerder gezette stappen of tot een beïnvloeding van toekomstige. Dit manifest is voor de ruimtelijke professional die vanuit een intens begrip van de stad de sluimerplekken van een waarlijke tussentijd wil voorzien – bij voorkeur een partij zonder direct belang in de betreffende casus om zo vanuit een zo puur mogelijk perspectief de lokale aan de bovenlokale urgentie te kunnen koppelen en om dubbele agenda’s te voorkomen.

  1. Erken de aanwezigheid van ‘tussentijd’ en ‘sluimerplekken’ als stedelijk fenomeen.
  2. Formuleer de urgentie op bovenlokaal niveau.
  3. Onderzoek de kracht en het krachtenveld van de sluimerplekken en extraheer de lokale urgentie.
  4. Benut de sluimerplekken met tijdelijk gebruik – aanhakend op de ‘couleur locale’ – en verknoop dit met de stedelijke urgentie.
  5. Laat een voorstel voor tijdelijk gebruik leunen op drie elementen: ruimtelijke ingreep, programma en lokale samenwerkingsverbanden.
  6. Creëer gelegenheidscoalities en zoek naar passende rolpatronen voor de spelers. Gebruik daartoe argumenten ‘op maat’.
  7. Bied perspectief op doorontwikkeling van de tijdelijke ingreep.

De methode wordt getest in een exemplarische casus: het randgebied rond de spoorzone in Tilburg. De spoorzone is een gebied dat lange tijd ontoegankelijk was, omsloten door hekken en muren, dat een blinde vlek vormt op de mentale kaart van Tilburg. Nu wordt dit gebied grootschalig ontwikkeld. Rond de spoorzone is een scala aan sluimerplekken te vinden. Via een combinatie van top-down en bottom-up onderzoek zijn de potenties en het krachtenveld van de aanwezige sluimerplekken in beeld gebracht. Tevens is op stedelijke schaal een behoefte ontbloot naar hechting tussen de nieuwe spoorzone en de bestaande stad erom heen. Want wil de spoorzone een wezenlijk onderdeel van Tilburg worden, dan zal het gebied op de mentale kaart van de Tilburgers moeten komen.

Het project stelt een strategie voor die de sluimerplekken via tijdelijk gebruik laat samenwerken in een stedelijke structuur om deze hechting te bevorderen. Deze structuur maakt gebruik van culturele programmering, aanhakend op het feit dat cultuur als een fundament onder het Tilburgse leven ligt. Hiertoe wordt voor vier plekken – twee binnen de spoorzone en twee erbuiten en alle vier strategisch gelegen tussen culturele dragers – een voorstel gemaakt tot tijdelijk gebruik. Op lokale schaal versterkt het tijdelijk ontwerpvoorstel de betekenis van de sluimerplek in het alledaagse leven van de gebruikers en omwonenden. Tegelijkertijd genereert de ruimtelijke toevoeging de mogelijkheid om de vier sluimerplekken op momenten cultureel te programmeren, om ze zo op stedelijk niveau samen te laten werken. Deze culturele ‘oplichtmomenten’ rijgen de stadsdelen op de mentale kaart aan elkaar – diagonaal, van Theresia door de Spoorzone naar het centrum.

De resultaten van het project zijn als pdf-boekjes beschikbaar:
- Manifest voor een waarlijke tussentijd
- Casus Tilburg

Het project Tussentijds Ontwaken is mede mogelijk gemaakt door het Stimuleringsfonds voor Architectuur, de Provincie Noord-Brabant en de gemeente Tilburg.

26 augustus 2011

Tussentijds Ontwaken – lokale werkgroep

Tijdens het ontwerpend onderzoek wil Studio Papaver werken met een lokale werkgroep. Het streven is om deze groep te laten bestaan uit een verzameling personen uit de Spoorzone en omgeving, die goed op de hoogte zijn van het alledaagse leven in het gebied. Studio Papaver zal de lokale werkgroep gedurende het proces benaderen met specifieke vragen over gebruik, verhalen en de geschiedenis van scheurplekken in de rand rond de Spoorzone.

Bij deze doet Studio Papaver een oproep om deel te nemen aan deze lokale werkgroep. Ben jij een lokale expert van de omgeving rond de Spoorzone? Weet jij veel te vertellen over wat er gebeurt, op en rond de scheurplekken die hier te vinden zijn? Ben jij bezig met een initiatief (spontaan of geregisseerd) rondom de Spoorzone waar Studio Papaver van op de hoogte zou moeten zijn? Voel jij je betrokken bij wat er in en rond de Spoorzone gebeurt en vind je het leuk om af en toe per e-mail of telefoon benaderd te worden met vragen hierover? Laat het weten via !

26 augustus 2011

Tussentijds Ontwaken – de eerste stappen gezet

Het analyseproces van Tussentijds Ontwaken is geen eenrichtingsverkeer. Het is geen gestroomlijnde reis waarbij je start op het hoogste schaalniveau en vervolgens langzaam afdaalt via de schaal van de wijk en de buurt naar de bewoner. Het voeren van gesprekken met bewoners, het fotograferen van interessante scheurplekken en de zoektocht naar sporen van gebruik vinden parallel plaats aan het analyseren van kaarten, het uitpluizen van de historie en het raadplegen van gebiedsplannen.

Deze aanpak heeft in de rand rond de Spoorzone een klein tiental interessante scheurplekken opgeleverd die, na een eerste kennismaking, bijzondere kwaliteiten lijken te bezitten. Vanaf september gaat stadsgeograaf Jan van Duppen (City Rhythms) in opdracht van Studio Papaver deze plekken nader doorlichten en het sociaal-ruimtelijke krachtenveld in beeld brengen. Het inzichtelijk maken van het krachtenveld per plek vormt een grondige basis voor het verdere ontwerpend onderzoek. Hiermee kan Studio Papaver kijken hoe deze ruimtes met hun bewoners en gebruikers een rol kunnen spelen binnen een stedelijke structuur die hecht tussen de bestaande stad en de nieuwe, toekomstige Spoorzone.

Interview Wim